کابل (پژواک،٢٤قوس٩٢): کارشناسان معادن استخراجی، به این باوراند که هرچند افغانستان بزرگترین ذخایر زغال سنگ را به سطح منطقه داراست؛ اما ناکارآیی و کم توجهی مقامات دولتی، سبب شده تا استخراج خودسر، غیرفنی و بدون تثبیت درست ذخایر آن، مشکلات بزرگی را نیز در این راستا به وجود بیاورد.
معادن زغال سنگ در افغانستان، به شکل کمربند با طبقات مختلف در زیر تپه های خاکی سلسله کوه های هندوکش قرار داشته که از ولایت بدخشان شروع و الی تخار، بغلان، سمنگان، بامیان و سرپل امتداد یافته و به معدن سبزک ولایت هرات منتهی می شود.
دکتور میر فخرالدین آمر دیپارتمنت استخراج معادن موادمفید در پوهنځى جيولوژى ومعادن پوهنتون پوليتکنيک کابل مى گوید که راپورهای سروی جیولوژی انجام شده قبل از سال ١٣٧١ خورشيدى وقبل از تحول سیاسی درافغانستان، نشان داده بود که ذخایر زغال سنگ در کشور، به١٢٤ میلیون تُن می رسد.
دکتور میر فخرالدین، در يک مصاحبه با آژانس خبرى پژواک گفت که پس از تحولات سیاسی در کشور و درنتیجه سروی فضایی که امریکا از معادن زیرزمینی افغانستان در سال ٢٠٠٤ میلادی انجام داد، ذخایر مجموعی زغال سنگ در کشور، بیش از یک میلیارد تن نشان داده شد؛ اما به قول وی این سروی هم دقیق نیست و امکان دارد مقدار مجموعی این ذخایر، بیشتر از این باشد.
کارشناسان مسایل جیولوژی و معادن به صورت عموم ذخایر زغال سنگ در افغانستان را به پنج حوزه بزرگ زغال خیز تقسیم نموده اند که عبارت اند از حوزه پلخمری، حوزه سیغان و اشپشته، حوزه دره صوف، حوزه نارینچال و نمک آب، و حوزه سبزک هرات، که مجموعاً یازده معدن زغال سنگ درنقاط مختلف کشور را احتوا می کنند.
به گفتۀ دکتور میرفخرالدین، بزرگترین ذخیره زغال سنگ در افغانستان ذخیرۀ زغال سنگ حوزۀ دره صوف است که در حدود هشتاد فیصد کل تولید زغال افغانستان، از همین معدن به دست می آید.
استخراج زغال سنگ از معادن در زمان قبل از جنگ های داخلی درافغانستان آغاز گردیده بود که به اساس معلومات برخی منابع، تا قبل از جنگهای داخلی، بهره برداری و استخراج از معادن کرکر و دودکش، درۀ صوف، اشپشته و سبزک به صورت فنی، با استفاده از فن آوری استخراجی معادن زیرزمینی صورت میگرفت که کارشناسان هندی و چک، در این زمینه با تیم های افغان همکاری داشتند.
اما به نظر اکثر کارشناسان مسایل معادن؛ پس از بروز جنگ های داخلی در افغانستان، زمینه استخراج غیرقانونی معادن مساعد شد واین کار، نه تنها زمینه استخراج غیرفنی معادن زغال سنگ را فراهم نموده، بلکه اکثراً باعث تلفات جانی در اثنای استخراج این معادن نیز می گردد.
دکتورمیر فخرالدین گفت که استخراج بدون پلان و به شکل بدوی وغیرفنی، بدون پلان وطرحریزی دقیق برای این معادن، عواقب ناگواری دارد که مثال آن را در انفجار معدن زغال سنگ کرکر در ولایت بغلان، می توان جستجو کرد.
قابل یادآوری است که براثر انفجارى که بتاریخ ٢٣ سنبله سال جاری در معدن زغال سنگ آبخورک ولسوالى روى دوآب سمنگان به وقوع پيوست، ٢٣ تن جان باخت و بيش از١٠٠ تن ديگر مجروح گرديد.
وزارت معادون وپطرولیم افغانستان، در آن زمان گفته بود که این واقعه به دلیل جاسازی مواد انفجاری از جانب مخالفین مسلح در معدن مذکور به وقوع پیوسته، ولی برخی نهادهای تحقیقاتی و نظارتی و ساکنین محل، به این باور بودند که این حادثه در اثر تراکم گاز در داخل معدن به وقوع پیوسته است.
جاوید نورانی یکتن ازاعضای تیم تحقیقی مربوط به سازمان “دیده بان شفافیت” در آن زمان گفته بود: نتیجۀ تحقیقی که ماداشتیم، نشان می دهد که انفجار به دلیل تراکم گاز میتان صورت گرفته است؛ چون فیصدی آن بالارفته بود و کارگران به جای آنکه ٨ نفر در داخل معدن بروند، ٥٠ نفری داخل معدن می رفتند که این کار خلاف قانون است.
این تیم تحقیقاتی درآن زمان، ضمن درخواست تحقیق جدی دراین زمینه، از دولت خواهان برکناری و معرفی رئیس تصدی ذغال سنگ شمال با تیمش به محکمه شده است.
دکتورمیرفخر الدین به این نظرهم است که در هنگام استخراج معدن زغال سنگ آبخورک، گازخیزی آن بصورت دقیق تثبیت نشده بود که چه تعداد و از کدام کتگوری ها در آن وجود دارند و باید پروسه استخراج آن، چگونه به پیش برده شود.
دکتورمیر فخرالدین به این باور است که در استخراج کنونى و خودسر معادن زغال سنگ افغانستان، عمر معادن در نظر گرفته نمى شود؛ درحاليکه همه معادن بايد براساس يک طرح کامل استخراج شوند و کندن کارى در معادن، بايد براساس يک نقشۀ درست از موقعيت مواد معدنى قابل استخراج، صورت گيرد.
این استاد پوهنتون پول تکنیک کابل، در تشریح این گفته های خود مثال هايی از پروسه استخراج معادن زغال سنگ را یادآوری نموده گفت که کندن کاران معادن زغال سنگ و همچنان سایر معادن، وقتی در مسیر کندنکاری خود با مشکلی برمی خورند، به عوض رفع مشکل، مسیر خود را تغییر می دهند وکندنکاری را از مسیر دیگری به پیش می برند که به این ترتیب به قول موصوف، مواد معدنی در داخل معدن زیان می بیند.
دکتور میر فخرالدین، همچنان مثال هايی از استخراج غیرفنی در معادن مختلف زغال سنگ را برای این گفته های خود یادآوری کرد و بگونه مثال يادآورشد که معدن زغال سنگ “کرکر و دودکش” در حوزه پلخمری، بدون در نظرداشت رشد معدن، فقط به اندازۀ ضرورت فابریکه سمنت غوری که توسط سکتور خصوصی خریداری شده بود، استخراج می گردد؛ درحالیکه قبل از این ٤٠٠٠ کارگر در این معدن مشغول کار بودند، اکنون بیش از دوصد کارگر ندارد، که این کار از نظر این کارشناس امور استخراج، باعث ضایع شدن مقدار زیادى مواد باقیمانده در معدن می گردد.
به همین گونه محمد داوود شجاع زاده کارشناس مسایل معادن نیز از چند زیان عمده دررابطه با استخراج خودسرمعادن زغال سنگ یادآوری می کند و به این باور است که عموماً نورم و استندرد بین المللی دراستخراج معادن، مراعات نمی گردد.
شجاع زاده درصحبت با آژانس خبری پژواک اظهار داشت که استخراج خودسر معادن زغال سنگ و سایر معادن زیرزمینی، بر علاوۀ اینکه از لحاظ نورم و استندرد بین المللی در این رابطه محروم اند، باعث می شود تا استخراج کنندگان افراد زیرسن و حتی اطفال خُردسالی را برای این کار استخدام نمایند که باعث می شود این اطفال و نوجوانان به مریضی های گوناگونی مصاب شوند.
شجاع زاده درحالیکه به این نظر است که این استخراج خودسر، باعث ضایعات زیادی در معادن نیز می گردد؛ تأمین حاکمیت ملی در سراسر کشور را، راه حل درست و اساسی این مشکل می داند.
همچنان “جاوید نورانی” محقق صنایع استخراجی در سازمان دیده بان شفافیت افغانستان که در رابطه با استخراج معادن زغال سنگ در نقاط مختلف کشور تحقیقات زیادی انجام داده، به این باور است که یک گروه محدود، از استخراج خودسر معادن بهره برداری می کند؛ درحالیکه سایر مردم از آن محروم می ماند.
نورانی درصحبت با آژانس خبری پژواک اظهار داشت که معادن افغانستان، ولو هر چیزی باشد متعلق به همه ملت بوده وسرمایه ملی مردم شمرده می شود و استفادۀ محدود وگروهی از آن، امکانات بروز جنگ های داخلی را نیز مساعد ساخته می تواند.
این پژوهشگر مسایل معادن، به این نظر است که در استخراج معادن زغال سنگ، موضوع مهمی که باید در نظر گرفته شود، مقدار وفیصدی گاز “میتان” است که بلا استثنا همه معادن زغال سنگ، دارای این گاز اند.
نورانی افزود که اگر سطح گاز میتان در معدن در نظر گرفته نشود، افزایش این گاز، پنج فیصد امکانات انفجار معدن را مساعد می سازد؛ چیزیکه به گفتۀ وی چند ماه قبل در معدن آبخورک ولسوالى روى دوآب سمنگان، رخ داد و باعث کشته و مجروح شدن بیش از صد تن درآنجا گردید.
نورانی به اساس تحقیقاتی که انجام داده، به این نظر است که تنها در ولایت سمنگان ٣٧٠ یا ٣٧٥ نقطه استخراج غیرقانی و خودسر معادن زغال سنگ وجود دارد که گروه های مافیایی از آن استفاده می کنند وبه قول نورانی درحالیکه دولت به خوبی از آن مطلع است، نمی خواهد یا نمی تواند جلو آن را بگیرد.
این کارشناس صنایع استخراجی گفت که برعلاوۀ ولایت سمنگان، نقاط دیگر استخراج مافیایی و خودسر زغال سنگ در ولایت های هرات، بامیان وسایر مناطق نیز وجود دارد که دولت نتوانسته به آن شکلی که لازم است، به آن توجه نماید.
آژانس خبری پژواک، تلاش کرد تا در رابطه با ذخیرۀ معادن زغال سنگ، قراردادهای صورت گرفته در این راستا، استخراج خودسر، زیان ها واثرات آن؛ نظر وزارت محترم معادن وپطرولیم افغانستان را نیز داشته باشد؛ ما با وجود چندین بار تماس و ایمیل، موفق به دریافت نظریات وزارت محترم نگردید.
