کابل (پژواک، ۳۱ حمل ۱۴۰۵): با آنکه حفظ زبان مادری برای مهاجرین افغان در کشورهای خارجی یک چالش جدی است؛ اما اگاهان میگویند که اگر زبان مادری در خانوادهها فراموش شود، به مرور زمان بخشی از فرهنگ و هویت نسلهای بعدی نیز از بین میرود؛ بنابراین، والدین نقش اساسی در آموزش و انتقال زبان مادری در بیرون از کشور به فرزندان خود دارند.
زبان مادری نخستین زبانی است که انسان در محیط خانواده میآموزد و با آن اندیشه، احساس و هویت خود را بیان میکند. زبان مادری از ارزش و اهمیت ویژهای برخوردار است؛ زیرا حامل فرهنگ، تاریخ و هویت یک ملت بوده و نقش اساسی در حفظ پیوند نسلها دارد.
در نتیجهٔ بیش از چهار دهه جنگ در افغانستان میلیونها افغان به کشورهای مختلف مهاجر شدهاند؛ فرزندان آنان در مکاتب کشورهای میزبان به آموزش و تحصیل پرداختهاند و در برخی خانوادهها دیده میشود که کودکان به زبان مادری خود تسلط کامل ندارند و بیشتر آنان در نوشتار و گفتار با آن به مشکل مواجهاند.
افرادی که از دوران طفولیت مهاجر شدهاند
منیژه هنوز یکسال عمر داشت که همراه با خانوادهاش به کانادا مهاجر شد و در همان جا تحصیل کرده و اکنون در یکی از شرکتهای خصوصی مصروف کار است.
او گفت: «پدر جان و مادرجانم سرم زیاد کوشش کردن که باید در پهلوی زبان انگلیسی زبان دری را هم یاد بگیرم، ولی نوشته نمیتوانم و خط دری را خوانده نمیتوانم.»
وی میگوید، به دلیل اینکه در مکتب به انگلیسی درس خوانده و در خانه هم وقت نمیداشت تا نوشتن و خواندن زبان دری را تمرین کند.
از سوی دیگر، زهره که در چهار سالگی همراه خانوادهاش به ایالات متحدهٔ آمریکا مهاجر شده، میگوید که میتواند به زبان دری صحبت کند، اما بهگونهٔ بسیار روان نه؛ زیرا در آمریکا تحصیل کرده و اکنون نیز کار میکند و بیشتر با زبان انگلیسی سر و کار دارد. به گفتهٔ او، در دوران کودکی هر روز به مکتب میرفت و تمام روز را همانجا سپری میکرد، در حالیکه پدر و مادرش نیز مشغول کار بودند و شبها فرصت نداشتند به او دری آموزش دهند. به همین دلیل، او نوشتن و خواندن دری را نیاموخته، اما در سطح ابتدایی قادر به صحبت کردن به این زبان است.
زبان مادری در غربت؛ تلاش والدین برای حفظ آن
منیژه رسولی که ۱۷ سال میشود در آسترالیا زندهگی میکند، به پژواک گفت: «سه فرزند دارم، هر سه شان در آسترالیا به دنیا آمدهاند. زبان انگلیسی مانند زبان اول شان میباشد، هم خوب صحبت میکنند، خوب میخوانند و خوب مینویسند، به زبان دری گپ زده میتوانند؛ اما با خواندن و نوشتن آن بلد نیستند.»
وی به سوالی در مورد اینکه چرا فرزندانش نوشتن و خواندن زبان دری را بلد نیستند، میگوید: «اینجا چون صرف خودم و شوهرم هستیم، در قسمت تدریس زبان دری برای اطفال خود کمی غفلت کردیم به دلیل اینکه هر دو کار میکنیم و کمتر وقت را با آنان سپری میکنیم.»
اما به گفتهٔ او، بسیاری از خانوادهها هستند که اطفال شان اصلاً به زبان مادری خود بلدیت ندارند، چون مادر و پدر هم در خانه همرایشان به زبان رایجی که در همان کشور زندهگی دارند، صحبت میکنند.
در همین حال، عبدالخالق که مدت هفت سال میشود در کالیفورنیای امریکا زندهگی میکند، گفت: «در خانواده ما کوشش میکنیم زبان مادری خود را فراموش نکنیم، خوشبختانه همه اعضای خانوادۀ ما هنوز میتوانند به زبان مادری صحبت کنند، اما خواندن و نوشتن برای بعضیها ضعیفتر است، مخصوصاً برای اطفال که بیشتر با زبان محیط مصروف هستند.»
وی میگوید، برای اینکه زبان مادری در بین فرزندانش حفظ شود برای فرزندانش کتابهای داستانی و مختلف را به زبان دری خریداری و آنان به مطالعهٔ آن و نوشتن داستانها و مقالات به زبان دری تشویق میکند
همچنان، فرهاد فروتن که مدت ده سال میشود در آلمان به سر میبرد، میگوید که چهار فرزند دارد و زبان رایج آن کشور آلمانی است.
وی نیز میگوید، به دلیل این که فرزندان شان در مکتب مصروف یادگیری درسهای آن کشور هستند، نوشتن و خواندن زبان مادری را یاد ندارند اما در خانه به زبان دری صحبت میکنند.
از جانبی، فروغ ترین که نزدیک به به سه سال میشود در فرانسه زندهگی میکند میگوید: «یک دختر دارم، من و شوهرم به زبانهای ملی خود اهمیت میدهیم و کوشش میکنیم که دخترما نیز خوب خوانده و نوشته بتواند، چرا که زبان دری زبان مادری ما است و هویت ملی ما است.»
کارشناسان: افغانها در خارج از کشور کودکان شان مجبور به خواندن و نوشتن زبان دری کنند
څېړنیار عبدالرحمن احساس، عضو علمی اکادمی علوم افغانستان میگوید که زبان مادری پایهٔ هویت فرهنگی و عامل مهم در شکلگیری شخصیت، تفکر انتقادی و اعتمادبهنفس کودکان است. به باور او، این زبان پیوند میان نسلها را حفظ کرده و آموزش به آن، روند یادگیری را آسانتر میسازد.
وی میافزاید که تقویت زبان مادری باعث تحکیم هویت فرهنگی، بهبود روابط خانوادهگی و اجتماعی و تسهیل یادگیری علوم و زبانهای دیگر میشود.
او میگوید، در افغانستان زبانهای ملی و محلی متعددی وجود دارد که باعث تنوع فرهنگی جامعه شدهاند. زبانهای پشتو و دری بهعنوان زبانهای ملی و رسمی کشور شناخته میشوند و همچنان زبانهای اوزبیکی، بلوچی، نورستانی، ترکمنی، اورمری و سایر زبانها از جمله زبانهای محلی افغانستان اند که در نقاط مختلف کشور با آنها تکلم صورت میگیرد.
احساس گفت: «هموطنان ما که در خارج از کشور زندهگی مهاجرتی دارند، در قبال فرزندان و نسلهای بعدی خود مسؤولیت بزرگی دارند تا هویت خویش را حفظ کنند و این زمانی ممکن است که والدین با کودکان خود به زبان مادری شان صحبت کنند، آنان را مجبور به نوشتن و خواندن آن نمایند.»
از سوی هم محبالله، عضو علمی اکادمی علوم افغانستان، زبان مادری را بخش اساسی هویت انسان و یک حق بنیادی میداند که نقش مهمی در شکلگیری شخصیت، بیان احساسات و یادگیری زبانهای دیگر دارد. به گفتهٔ او، حفظ و تقویت زبان مادری نیازمند همکاری خانواده، جامعه و حکومت است؛ خانوادهها باید با کودکان به این زبان صحبت کنند، حکومتها پالیسیهای حمایتی داشته باشند و جامعه برنامههای فرهنگی را ترویج دهد.
او هشدار میدهد که مهاجرت، نفوذ زبانهای قدرتمند جهانی و برخی سیاستهای نادرست زبانی میتوانند باعث تضعیف زبانهای مادری شوند، در حالیکه توجه به این زبانها باعث رشد فرهنگی، بهبود آموزش و تقویت هویت اجتماعی میگردد.
در همین حال، محمدمنیب ابراهیمی، آگاه فرهنگی میگوید: «ما دو زبان ملی در کشور داریم و بیشتر از ۳۳ زبان در افغانستان تکلم میشود، ما باید به زبان ملی و مادری خود صحبت کنیم، به زبان خود ارزش قایل شویم و به خاطر رشد زبانهای خود کار کنیم.»
وی با اشاره به افغانهای مهاجر در کشورهای مختلف جهان گفت، والدین مکلفیت دارند تا برای فرزندان شان در مورد اهمیت یاد داشتن زبانهای ملی و مادری شان معلومات داده و آن را برای آنان آموزش دهند.
