جلال آباد- پشاور (پژواک، ٢۴جدى٩٣): برخی باشندگان دو طرف «خط دیورند» می‌گویند که حفر خندق‌ها در امتداد این خط، آنها را از هم جدا کرده نمیتواند؛ زیرا تعلقات قومى و خویشاوندى آنها مقدم‌تر و مهمتر ازآن می‌باشد.
یک تن از افراد یادشده، ملک کفترخان شینوارى باشنده ولایت ننگرهار که از بزرگان قومى محل نیز می‌باشد، گفته است که اقوامى چون شینواری، مومند، یوسفزی و غیره، از صد‌ها سال بدینسو در دو طرف خط دیورند زندگی کرده‌اند. به گفته او “اقوام پشتون هردو سوی خط دیورند را نمی‌توان از هم جدا کرد.”
به اساس گزارش «افغانستان تودى»؛ کارگرانی که از سوی پاسبانان مرزی پاکستان گماشته شده‌اند، خندق‌های به عمق ۲. ۴ در ۳ متر را در اطراف این مرز که امتداد آن به شهر کویته در ایالت بلوچستان پاکستان می‌رسد٬ حفر می‌کنند. این پروژه، مشاجرۀ مرزی چندین دهه‌ای را باز جان بخشیده و عداوت‌ها میان افغانستان و پاکستان را در زمانی تشدید می‌کند که شورشیان، در منطقه برای خود جای پا باز می‌کنند.”
نایب صوبیدور رمضان٬ یک پاسبان مرزی پاکستان گفت: “ما می‌خواهیم که مرزهای کشور خود را امن سازیم؛ چون نیروهای افغان و ستیزه جویان (طالب) بر ما حمله می‌کنند. “
صدیق صدیقی سخنگوی وزارت داخله افغانستان می‌گوید: “پاکستان حفر خندق‌ها را چهار کیلومتر دور‌تر از نقطه صفری آغاز کرده است.”
پس از آنکه پاسبانان مرزی پاکستان حفر خندق‌ها را در ساحه اى که دو کیلومتر از نقطهۀ صفری فاصله داشت؛ یعنی نقطۀ اصلی سرحد در نزدیکی ولسوالی معروف ولایت کندهار افغانستان آغاز کرد٬ زدوخورد‌هايى نیز صورت گرفت. پولیس سرحدی به تبادله آتش پرداخت و در این میان یک فرد کشته شد.
پاسبانان سرحدی پاکستان همچنان در نزدیکی ولایت زابل٬ حدود ۶۰۰ متر نزدیک به نقطۀ صفری٬ استحکامات سرحدی ساختند. صدیقی می‌گوید: “ما بطور مستقیم حمله کرده نمی‌توانیم؛ چون مواضع و خندق‌ها، آنطرف نقطه سرحدی حفر شده‌اند؛ اما ما هیئتی به ساحه فرستاده‌ایم و پس از برگشت آنها٬ دولت در این راستا تصمیم خواهد گرفت.»
اما مقام‌ها دراسلام آباد استدلال می‌ورزند که پروژه خندق‌های سرحدی که ۴۶۰ میلیون دالر هزینه خواهد برداشت٬ یک اقدام ضروری ضد «دهشت افگنی» است که به طور قانونی در قلمرو پاکستان صورت می‌گیرد.
تسنیم اسلم سخنگوی وزارت خارجه پاکستان به افغانستان تودی گفته است: “این خندق‌ها در قلمرو پاکستان موقعیت دارد و هدف آن، ایجاد ممانعت برای عبور و مرور شهروندان دو کشور نیست. هدف خندق‌ها جلوگیری از افرادی است که به منظور فعالیت‌های دهشت افگنی٬ قاچاق مواد مخدر و دیگر جرایم فرامرزی، عبور و مرور می‌کنند؛ این کار به نفع هر دو کشور است.”
خطاهای تاریخی
خط دیورند که ۲۶۴۰ کیلومتر طول دارد و پاکستان و افغانستان امروزی را از هم جدا می‌کند٬ ۱۱۱ سال پیش در موافقتنامه یک صفحه‌ای که حاوی هفت ماده مختصر است، میان سرمورتیمر دیورند٬ یک مقام آن وقت هند برتانوی٬ و امیر عبدالرحمن خان٬ پادشاه وقت افغانستان امضا شد.
با آنکه این مرز استعماری، اقوام پشتون ساکن در منطقه را جدا می‌کند؛ اما اکثر باشندگان محل، خط دیورند را به حیث مرز رسمی نمی‌شناسند و بدون داشتن ویزه از آن عبور می‌کنند. با خروج امپراطوری بریتانیا از منطقه و ایجاد کشورهای مستقل هند و پاکستان در سال ۱۹۴۷ میلادی٬ پاکستان خط دیورند را به مثابۀ مرز رسمی با افغانستان می‌شناسد؛ اما افغانستان تا حال آنرا به رسمیت نشناخته است. پیش از کنار رفتن از اریکه قدرت، حامد کرزی رئیس جمهور پیشین افغانستان گفت که در ۱۳ سال زمامداری‌اش ۲۰ بار به طور رسمی از پاکستان دیدار کرد و مقام‌های پاکستانی از او خواسته بودند که خط دیورند را به حیث مرز به رسمیت بشناسد؛ اما او این درخواست را همواره رد کرد.
مقام‌های پاکستانی تاکید می‌ورزند که منظور از حفر خندق‌های سرحدی، توقف دادن به عبور قاچاقچیان موادمخدر و دهشت افگنان از مرز مشترک است؛ چیزی که به گفتۀ آنها در گذشته وجود داشته است. حکومت پاکستان برای تطبیق این پروژه، از کابل خواستار همکاری شده؛ اما موجودیت حساسیت‌های دیرینه در ارتباط با خط دیورند، سبب افزایش شکایت مقام‌های افغان در باره غایت این خندق‌ها گردیده است. حکومت‌های پیشین پاکستان٬ بطور مثال جنرال پرویزمشرف در زمان اقتدارش٬ تصمیم به نصب سیم‌های خاردار در امتداد خط دیورند گرفته بود؛ اما هربار مقام‌های افغان با آن مخالفت شدید نشان داده بودند.
عارف پشتون٬ رئیس کمیسیون روابط خارجی مشرانوجرگه افغانستان می‌گوید که هدف اصلی پاکستان، از حفر این خندق‌ها وادار نمودن کابل به روشن ساختن موقف‌ش در رابطه با خط دیورند است. آقای پشتون گفت: “حفر خندق‌ها در زمان حاکمیت جنرال مشرف نيز به طور یک گزینه مطرح شده بود؛ اما با مخالفت شدید مواجه شد. امروز٬ هم دولت افغانستان و هم اقوام ساکن در هردو طرف خط، با این پلان مخالف اند.”
پشتون‌ها در هردو طرف خط دیورند، به این پروژه پاکستان به حیث اقدامی بر ضد وحدت پشتون‌ها می‌نگرند. در افغانستان٬ هر گونه اعلان استحکامات مرزی، تظاهرات گسترده را در ولایات مختلف بر می‌انگیزد. به باور آقای شینواری؛ مرز اصلی افغانستان و پاکستان، از دیورند فرا‌تر است. او و تعداد زیاد دیگرى از افغان‌ها به این باوراند که مرز اصلی با پاکستان، باید چندین صد کیلومتر پیش‌تر در جنوب در ولسوالی اتک در ایالت پنجاب پاکستان٬ یعنی گذشته از تمام ایالت پشتون نشین خیبر پشتونخواه باشد
در بادینی (منطقه‌ای در نزدیکی شهر کویته)، حاجی ستار یک فروشنده ميوجات خشک٬ نگران است که حفر خندق‌ها، اقوام بهم پیوستۀ پشتون را مجزا خواهد کرد. او می‌گوید: «همسرم از افغانستان است و من دخترم را با یک خانواده افغان عروسی نموده‌ام؛ ما چگونه می‌توانیم که از افغانستان جدا شویم؟ عروسی و جنازه‌های ما شریک است.»
جنرال عتیق الله امرخیل٬ یک تحلیلگر مسایل نظامی افغان می‌گوید که اقدامات سرحدی پاکستان، در تناقض با قوانین بین المللی است. او به حکومت افغانستان سفارش می‌کند که بر ضد پاکستان به سازمان ملل عارض شود.
جنرال امرخیل می افزايد: “پاکستان با این اقدامات می‌خواهد بر افغانستان فشار بیاورد تا خط دیورند را به رسمیت بشناسد. دولت جدید افغانستان، باید این موضوع را در اولویت سیاست خارجی‌اش قرار دهد و با آن شدیداً مخالفت ورزد.”
در افغانستان به رسمیت شناختن خط دیورند، به مثابه عمل ننگینی پنداشته می‌شود که هیچ رهبری مایل نیست مسوولیت تاریخی آنرا به عهده گیرد. وضعیت آشفتۀ امنیتی در سرحدات افغانستان و پاکستان و بیرون شدن نیروهای ناتو از منطقه، همکاری‌های بیشتر میان این دو دولت رقیب را مقتضی ساخته است. روی این اصل٬ وادار ساختن افغانستان برای به رسمیت شناختن خط دیورند، شاید یک اقدام استراتیژیک از جانب پاکستان باشد.
افغانستان تودى می‌نویسد که در گذشته٬ ارتش پاکستان با حمایت از «شبکه‌های دهشت افگن» درافغانستان؛ در منطقه جنگ‌های تحمیلی برپا کرده و با این گونه اعمال، نه تنها فضای بی‌اعتمادی موجود را ایجاد کرده است، بلکه گروهای شورشگری را خلق کرده، که حالا توان مهار آنها را از دست داده است و خندق‌های سرحدی، شاید یک تلاش مشروع برای مهار نمودن «دهشت افگنی و تجارت سیاه» باشد.
پروفیسور تی وی پاول نویسنده کتاب «دولت جنگجو؛ پاکستان در زمان معاصر» می‌گوید: “حالا زمان حل اختلافات فرا رسیده است. مردم رنج می‌برند و هیچ سیاستی برای شان فایده نرسانده است.”
او اضافه کرد: “از دیدگاه کوته بینانه ارتش پاکستان، همه چیز با قدرت استراتیژیک و تعادل رقابت‌های منطقه‌ای پیوند دارد. حالا اما زمان خستگی از جنگ است و آنها باید برای منافع بلند منطقوی٬ توان این را داشته باشند که از حکومت نو در کابل، بر ضد طالبان حمایت کنند.”
مشکلات شهر سرحدی
منفعت‌های امنیتی پروژه خندق‌های سرحدی هرچه باشد، این اقدام آن اقتصادهای محلی را به شدت تضعیف می‌کند که بر تجارت غیررسمی با افغانستان استوار‌اند. افغانستان، دومین واردکننده اموال تجارتی پاکستان است. میزان رسمی تجارت میان دو کشور، در زمان حاضر ۲ میلیارد دالر تخمین می‌گردد.
ضیاءالحق سرحدی رئیس گمرکات سرحدی پاکستان می‌گوید که پروژه استحکامات امنیتى و خندق‌های سرحدی، حدود ١٢٠٠ راه انتقالاتى در اطراف خط دیورند را مسدود کرده و داد و ستد تجارتی را فلج خواهد کرد. ایران، که از موجودیت قاچاق و دهشت افگنی در ایالت سیستان و بلوچستان خود نگران است، هم در نزدیکی سرحد مشترک با پاکستان، به حفر خندق‌ها دست زده است و با این کار ایالت بلوچستان پاکستان را از تجارت با دو کشور همسایه (افغانستان و ایران)، محروم ساخته است.
آقای سرحدی گفت که بالاثر این اقدامات، میزان تجارت میان افغانستان و ایران به ۳ میلیارد دالر بالا رفته؛ اما تاثیرات منفی آن بیشتر بر شهرهای چمن، کویته و تورخم بوده است.
حاجی عبدالحکام شینواری تاجر پاکستانی در تورخم می‌گوید که بیشتر تاجران این منطقه، در افغانستان هم فعالیت داشتند. تجارت میان افغانستان و پاکستان، بر اساس موافقتنامه تجارت و ترانزیت صورت می‌گیرد که مسایل مرتبط با واردات قانونی اموال و جلوگیری از قاچاق و دهشت افگنی را تنظیم می‌کند.
به گفتۀ حکام شینواری؛ با وجود این موافقتنامه، بیشتر فعالیت‌های تجارتی فرامرزی به دلیل مشکلات در تطبیق موافقتنامه از نظارت باز می‌ماند. به باور شینواری، میزان اصلی داد و ستد تجارتی میان افغانستان و پاکستان، در حد ۵ میلیارد دالر است.
خندق‌های مرزی، مشکلات فزیکی را برای عبور و مرور تجار محلی ایجاد می‌کند و شبیه دیگر اقوام پشتون، شینواری‌ها که هم در هردو طرف خط دیورند به سر می‌برند، با تهدید انشقاق از رسوم و منابع سنتی- معیشتی شان مواجه استند.
حکام شینواری مى افزايد: “تجارت ما، فرهنگ ما و عنعنات ما یکی است. پیوندهای خانوادگی ما فرامرزی است؛ ما چگونه می‌توانیم خود را از افغانستان جدا سازیم؟”
