کابل (پژواک): در حالی که سبزخانه‌ها به افزایش تولید محصولات زراعتی و تأمین نیاز بازار کمک می‌کنند، کارشناسان می‌گویند که استفادهٔ نامتوازن از کودهای کیمیاوی، کمبود آب و مدیریت نادرست پلاستیک‌های زراعتی می‌تواند پیامدهای ناگواری برای حاصل‌خیزی خاک و محیط‌زیست داشته باشد.
انجنیر سیدقیوم هاشمی، کارشناس محیط‌زیست، می‌گوید که کودهای کیمیاوی در صورت استفاده متناسب با نیاز خاک و نباتات، می‌توانند مواد غذایی مورد نیاز آن‌ها را تأمین کرده و به رشد و حاصل‌دهی بهتر کمک کنند؛ اما مصرف نامتوازن این کودها ممکن است بر کیفیت خاک تأثیر منفی بگذارد.
به گفتۀ او، مصرف بیش از حد کودهای کیمیاوی می‌تواند سبب تجمع نمک‌ها در خاک و تغییر میزان تیزابی یا قلوی بودن آن شود. کیفیت آب آبیاری نیز در این روند نقش دارد؛ زیرا آب دارای نمکیات زیاد می‌تواند بر افزایش نمک‌های موجود در خاک بیفزاید.
هاشمی افزود که هم مصرف کمتر از میزان مورد نیاز کود و هم استفادهٔ بیش از حد آن می‌تواند رشد و حاصل‌دهی نباتات را محدود کند. از همین‌رو، استفاده از کودهای حیوانی، کمپوست و کودهای کیمیاوی باید بر اساس نیاز خاک و نوع محصول صورت گیرد.
در همین حال، الیاس صدیقی، کارشناس زراعتی، نیز می‌گوید که کودهای کیمیاوی در صورت استفادهٔ درست و متوازن، کمبود عناصر غذایی خاک را جبران کرده و به افزایش کمیت و کیفیت محصولات زراعتی کمک می‌کنند؛ اما مصرف بیش از حد و بدون درنظرداشت نیاز خاک و نباتات، می‌تواند در درازمدت سبب افزایش تیزابی بودن و شوری خاک، کاهش حاصل‌خیزی و آلودگی منابع آبی شود.
به گفتۀ او، استفادهٔ دوامدار از یک نوع کود، به‌ویژه کودهای نایتروژنی، می‌تواند تعادل عناصر غذایی خاک را برهم بزند؛ زیرا با برداشت هر محصول، بخشی از مواد غذایی خاک نیز از زمین خارج می‌شود و در صورت جبران‌نشدن آن، حاصل‌خیزی زمین به‌تدریج کاهش می‌یابد.
صدیقی می‌افزاید که در سبزخانه‌ها، به دلیل کشت پی‌هم و محدودبودن فضای زراعتی، در صورت مدیریت نادرست آب و کود، احتمال تجمع نمک‌ها و افزایش شوری خاک وجود دارد.
او آزمایش خاک پیش از مصرف کود، استفادهٔ متوازن از کودهای کیمیاوی و عضوی، رعایت تناوب زراعتی، مدیریت درست آب و آگاهی‌دهی به دهقانان را برای حفاظت از حاصل‌خیزی خاک ضروری می‌داند.
تجربهٔ کارگران یک سبزخانه در کابل
در یک سبزخانۀ ۱۰ جریبی در شهرک حاجی نبی در شهر کابل، مسوولان و کارگران از کمبود آب، استفاده از انواع کودهای زراعتی و تفاوت حاصل‌دهی بخش‌های مختلف زمین سخن می‌گویند؛ مسایلی که اهمیت مدیریت منابع در تولید گلخانه‌ای را برجسته می‌سازد.
محمد حسینی، مسوول این سبزخانه، به آژانس خبری پژواک گفت که در این محل از تخم‌های اصلاح‌شده استفاده می‌شود و نوع و مقدار کود نیز با توجه به نیاز محصولات تعیین می‌گردد.
او افزود که در کنار کود حیوانی، انواع مختلف کودهای کیمیاوی، از جمله کودهای موسوم به سیاه و سفید، کودهای ترکی و هالندی و کودهای محلول‌پاشی نیز در این سبزخانه استفاده می‌شوند.
به گفتۀ حسینی، امسال افزون بر بادرنگ که در سال‌های گذشته بیشتر کشت می‌شد، گلپی، کدو، مرچ دلمه و بادنجان رومی نیز در این سبزخانه کشت شده‌اند.
سخی، یکی از کارگران این سبزخانه که به گفتۀ خودش پنج سال در این بخش کار کرده است، می‌گوید که استفاده از کودها باید با دقت و به اندازۀ مناسب صورت گیرد؛ زیرا مصرف بیش از حد آن می‌تواند به نباتات آسیب برساند.
او گفت: «فردی که این کار را می‌کند، باید بفهمد که چقدر کود بدهد؛ اگر کود را زیاد بدهد، نبات را می‌سوزاند و اگر کم بدهد، فایده نمی‌کند. کود دادن هم اندازه دارد.»
سخی افزود که هنگام کشت از کود حیوانی نیز استفاده می‌شود و بهتر است برای جلوگیری از مشکلات ناشی از کشت پی‌هم، نوع محصول در سال بعد تغییر کند.
احمد مرادی، یکی دیگر از کارگران این سبزخانه، گفت که حاصل‌دهی بخش‌های مختلف زمین با یکدیگر تفاوت دارد و در برخی قسمت‌ها محصول کمتری به دست می‌آید.
او گفت که در این سبزخانه هفته‌ای دو تا سه روز کوددهی صورت می‌گیرد و نوع کود با توجه به محصول و نیاز آن انتخاب می‌شود.
مرادی افزود: «حتی در همین سبزخانه هم فرق دارد؛ یک قسمتی از خاک حاصل نمی‌دهد و قسمتی که زمینش خوب‌تر است و هنوز آسیب زیادی ندیده، حاصلش بهتر است.»
به گفتۀ او، کودهای کیمیاوی بر رشد نباتات و کیفیت محصولات تأثیر دارند و سرعت رشد نباتات با استفاده از کود حیوانی به اندازۀ رشد آن‌ها با کودهای کیمیاوی نیست.
احمد مرادی گفت که او از ولایت دایکندی به کابل آمده و در مجموع ۱۶ سال در این حرفه کار کرده است؛ هفت سال آن را در همین سبزخانه سپری کرده و این سبزخانه اکنون در شهرک حاجی نبی موقعیت دارد.
او گفت که این سبزخانه پیش از این در ده‌سبز فعالیت داشت و اکنون در مجموع ۱۰ جریب زمین در آن زیر کشت است.
مرادی دربارۀ وضعیت آب گفت: «متأسفانه وضعیت آب خیلی بد است؛ آب ما بسیار کمبود می‌کند. پارسال آب را با تانکر می‌آوردیم، اما آن هم کافی نبود. امسال یک پایپ آب شهرک را کشیده‌ایم که تا اندازه‌ای مشکل را حل کرده است.»
مدیریت آب؛ عامل مهم در حفظ کیفیت خاک
هاشمی، کارشناس محیط‌زیست، می‌گوید که کیفیت آب آبیاری و روش استفاده از آن در حفظ کیفیت خاک اهمیت دارد. به گفتۀ او، اگر آب دارای نمکیات زیاد باشد، می‌تواند باعث افزایش شوری خاک شود؛ از همین‌رو، بررسی کیفیت آب پیش از استفاده برای آبیاری اهمیت دارد.
او آبیاری قطره‌ای را یکی از روش‌هایی می‌داند که در صورت طراحی و مدیریت مناسب، می‌تواند آب را به‌صورت هدفمند به ریشۀ نباتات برساند و از هدررفتن آن جلوگیری کند.
با این حال، آبیاری قطره‌ای به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که نمک‌ها در خاک تجمع نکنند؛ بلکه مدیریت مقدار آب، کیفیت آن، زهکشی و نیاز واقعی نباتات نیز در این زمینه اهمیت دارد.
پلاستیک‌های زراعتی و پیامدهای محیط زیستی
در کنار کود و آب، پلاستیک‌های مورد استفاده در سبزخانه‌ها نیز از موضوعاتی است که در بررسی پیامدهای محیط‌زیستی تولید گلخانه‌ای اهمیت دارد.
پوشش پلاستیکی سبزخانه‌ها، پایپ‌های آبیاری و بسته‌بندی کودها و مواد زراعتی، در صورت استفاده و دفع نادرست، می‌توانند به پسماندهای زیان‌آور محیط‌زیستی تبدیل شوند.
هاشمی می‌گوید که پلاستیک‌ها از مواد نفتی ساخته می‌شوند و برخی انواع آن‌ها در صورت رهاشدن در محیط‌زیست، برای مدت طولانی باقی می‌مانند و با تجزیه‌شدن به ذرات کوچک‌تر، می‌توانند به خاک راه پیدا کنند.
او افزود که باقی‌ماندن پلاستیک در خاک ممکن است بر روندهای طبیعی آن تأثیر بگذارد و سوختاندن پلاستیک نیز گازها و مواد زیان‌آور را وارد هوا می‌کند.
این کارشناس تأکید کرد که پلاستیک‌های مورد استفاده در سبزخانه‌ها نیز از این قاعده مستثنا نیستند و لازم است پس از فرسوده‌شدن، به‌گونۀ مناسب جمع‌آوری و مدیریت شوند.
این در حالی است که سازمان خوراک و زراعت ملل متحد (فائو) نیز در بررسی‌های خود دربارۀ پلاستیک‌های زراعتی هشدار داده است که محصولات پلاستیکی مورد استفاده در زراعت، از جمله پوشش سبزخانه‌ها و پایپ‌های آبیاری، در صورت مدیریت نامناسب می‌توانند به آلودگی خاک و محیط‌زیست منجر شوند.
وزارت زراعت: استفادهٔ نامتوازن از کود کیفیت خاک را کاهش می‌دهد
مولوی شیرمحمد حاتمی، رئیس اطلاعات، آگاهی عامه و سخنگوی وزارت زراعت، آبیاری و مالداری، به پژواک گفت که کودهای کیمیاوی در صورت استفادهٔ درست و به اندازۀ مناسب، مواد غذایی مورد نیاز نباتات را تأمین می‌کنند و باعث رشد بهتر و افزایش حاصلات زراعتی می‌شوند.
او افزود که استفادهٔ بیش از حد یا نادرست از این کودها می‌تواند سبب کاهش حاصل‌خیزی خاک، برهم‌خوردن تعادل مواد غذایی و آلودگی آب و خاک شود.
حاتمی گفت که کود کیمیاوی به‌تنهایی خاک را ضعیف نمی‌سازد، بلکه استفادهٔ بیش از حد و نامتوازن از آن می‌تواند به‌مرور زمان کیفیت خاک را کاهش دهد.
به گفتۀ او، برای حفظ حاصل‌خیزی خاک، باید کودهای کیمیاوی به اندازۀ مناسب و همراه با کودهای عضوی استفاده شوند. رعایت تناوب کشت و مدیریت درست آبیاری نیز در حفظ سلامت خاک اهمیت دارد.
او افزود که در سبزخانه‌ها، به دلیل فضای محدود و کشت متراکم، استفادهٔ بیش از حد کود می‌تواند باعث تجمع نمک‌ها در خاک و آسیب به ریشۀ نباتات شود؛ در حالی که در زمین‌های فضای باز نیز استفادهٔ نادرست از کود می‌تواند سبب شسته‌شدن مواد غذایی خاک و آلودگی منابع آب گردد.
سخنگوی وزارت زراعت گفت که این وزارت به‌منظور جلوگیری از ورود و عرضۀ کودهای بی‌کیفیت، طرزالعمل کنترول کیفیت کودهای کیمیاوی و عضوی را تطبیق می‌کند و کودهای وارداتی و تولیدی مطابق لست کودهای مجاز و معیارهای تعیین‌شده کنترول می‌شوند.
به گفتۀ او، در بنادر کشور کارمندان مسلکی کیفیت کودها را بررسی می‌کنند و در سطح بازار نیز از عرضۀ کودهای غیرمعیاری جلوگیری می‌شود. همچنان، وزارت زراعت از طریق کارمندان ترویج در ولایت‌ها، برنامه‌های آگاهی‌دهی را برای دهقانان برگزار می‌کند تا آنان از کودها به‌گونۀ درست و در زمان مناسب استفاده کنند.
حاتمی افزود که در بخش کودهای عضوی نیز برای تولید و عرضۀ انواع کمپوست، ورمی‌کمپوست، کود مرغی و کودهای بیولوژیک زمینۀ فعالیت فراهم شده و در این اواخر به شماری از شرکت‌های تولید کودهای عضوی در چندین ولایت کشور اجازۀ فعالیت داده شده است.
بیش از ۲۵ هزار سبزخانه در کشور
حاتمی در مورد شمار سبزخانه‌ها در کشور گفت که بر اساس معلومات موجود، در سطح کشور نزدیک به ۲۵ هزار و ۲۲۵ سبز وجود دارد که چهار هزار و ۷۱۶ باب آن تنها در چند سال اخیر ساخته شده است.
به گفتۀ حاتمی، این سبزخانه‌ها در تولید محصولات زراعتی، افزایش عواید دهقانان و تأمین نیاز بازار نقش دارند.
