افغانستان کې د رسنیو په اړه د یوناما څرګندونې او د ا.ا غبرګون

کابل (پژواک، ۶ لیندۍ ۱۴۰۳): یوناما په یو راپور کې وايي، رسنۍ په افغانستان کې له محدودیتونو سره مخ دي، خو د ا.ا ویاند دغه راپور ته په غبرګون کې د رسنيو له خوا اسلامي ارزښتونو او ملي ګټو ته په درناوي ټینګار کوي، وایي چې د افغانستان اړوند مسایلو ته باید د لویدیځو هیوادونو له عینکو ونه کتل شي.

په افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندویه پلاوي (یوناما) او د ملګرو ملتونو د بشري حقونو دفتر نن «په افغانستان کې د رسنیو د ازادۍ» تر سرلیک لاندې یو راپور خپور کړی. یوناما وایی، په دغه راپور کې د ۲۰۲۱ کال د اګست له ۱۵مې د ۲۰۲۴ کال د سپټمبر تر ۳۰مې پورې د رسنیو وضعیت ته کتنه شوې.

په راپور کې راغلي چې افغان خبریالان «د سانسور او معلوماتو ته د لاسرسي په برخه کې تر سختو بندیزونو لاندې» چاپیریال کې کار کوي.

د سرچینې د څرګندونو له مخې، په یاده موده کې یې د بشري حقونو د سرغړونو ۳۳۶ قضیې مستند کړي چې خبریالان او د رسنیو کارکوونکي یې اغیزمن کړي دي.

سرچینه زیاتوي چې په یادو قضیو کې خپل سرې نیونې، توقیف، شکنجه، ناوړه چلند او ګواښونه شامل دي.

افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د سرمنشي ځانګړې استازې او د یوناما مشرې، روزا اوتنبایوا ویلي: "د هر هیواد لپاره ازادې رسنۍ یو انتخاب نه، بلکې یوه اړتیا ده. په افغانستان کې خبریالان او د رسنیو کارکوونکي په سختو شرایطو کې کار کوي. دوی ډیری وخت په دې برخه کې له نا څرګندو مقرراتو سره مخ کیږي، چې دوی د کومو مواردو په اړه راپور ورکولی شي او د کومو مواردو په اړه راپور نه شي ورکولای، او همدارنګه د ځینو نیوکو له امله د ویرې او د توقیف له خطر سره مخ وي.»

هغې زیاته کړه: «موږ له حاکمو چارواکو غواړو چې د دندو د سرته رسولو په وخت کې د ټولو خبریالانو او د رسنيو د کارکوونکو امنيت او خونديتوب ډاډمن کړي او د رسنيو په سکټور کې د ښځو د کار کولو ارزښت په بشپړه توګه درک کړي.»

د ملګرو ملتونو د بشري حقونو عالي کمېشنر ولکر ترک هم له افغان چارواکو چې د مدني او سیاسي حقونو د نړیوال میثاق په ګډون د نړیوالو قوانینو له مخې د افغانستان له ژمنو سره سم خپلې کړنې همغږې کړي.

هغه زیاته کړې:«د ښځو په ګډون، د ټولو خبریالانو او د رسنیو کارکونکو د درناوي او خوندیتوب لپاره باید ټولې هڅې تر سره شي. ازاده او فعاله رسنۍ د هرې ټولنې د سلامتیا او هوساینې لپاره کلیدي رول ادا کوي.»

یوناما وایي، د نړیوالې ټولنې په ګډون، د رسنیو له سکټور سره د تخنیکي او مالي مرستو کمښت د رسنیو سکټور نور هم کمزوری او په نیغه یې هغو معلوماتو ته د خلکو لاسرسی اغیزمن کړی، چې د دوی پر ژوند اغېز لري.

د یوناما مشرې ویلي چې په افغانستان کې د رسنیو له سکټور سره تخنیکي او مالي مرسته او همدارنګه د بیان د ازادۍ او د عامه بحثونو د اهمیت ملاتړ د هېواد د ودې لپاره مهم رول ترسره کوي.

د اسلامي امارت ویاند ذبیح الله مجاهد وایی: "ددغه راپور په اړه زموږ نظر دا دی چې د افغانستان قضیه باید لکه د یو غربي هېواد غوندې تلې ته وانه چول شي او د ‌هغوی له زاویې او عینکو ورته ونه کتل شي، افغانستان یو اسلامي هېواد دی دلته به رسنۍ هم اسلامي رسنۍ وي او د افغانستان د ګټو او قوانینو په چارچوب او چوکاټ کې فعالیت کوي او د دې له مخې نه له هېڅ رسنۍ سره هم زور زیاتی نه دی شوی."

هغه زیاتوي: " کوم راپورونه چې دوی نشر کړي، یا په هغه کې یې ښودلي چې له رسنیو سره زور زیاتی شوی، هغه موارد به وي چې د سرغړونو صورتونه دي."

مجاهد وایی، په افغانستان کې رسنۍ د هېواد ملي ګټو او اسلامي ارزښتونو ته باید ژمنې وي، د افواهاتو، شایعاتو او اوازو له خپرولو باید ډډه وکړي او رسنیز چاپیریال باید بشپړ د افغانستان له قوانینو سره برابر وي.

هغه زیاتوي: "له دغو قوانینو نه طبیعي ده چې کله سرغړونه کېږي، څو موارد لرو چې اول هغه اړوندې ادارې رسنۍ خبروي او خبرې ورسره کوي او افهام او تفهیم کوي، د تکرار په صورت کې هغوی تنبيه کوي او هغوی ځیني ادارو ته غواړي، بیا خبرداری ورکوي او د لا تکرار په وخت کې یا د دې په وخت کې چې د قوانینو ډېر وړاندې سرغړونه وشي بیا هغوی توقیف کېږي، د توقیف موده یې هم ډېره اوږده په چا نه ده تېره شوې، البته لنډ توقیفونه هم موږ درلودل خو ټول هغه موارد دي چې هغه متاسفانه بار بار د رسنیو له مسؤولینو سره شریک شوي دي، رسنیو ته ویل شوي، د خبریالانو له ټولنو سره شریک شوي دي، د هغوی نه به تخلف کېده او دا منل شوي هم دي او په دې کې دوی خپله هم ملامتي منلې ده."

حسرت